بسم‌الله الرحمن الرحیم

تعریف مقاله علمی‌پژوهشی
هر تولیدی که به دنبال جستجوی حقایق و برای کشف بخشی از معارف و نشر آن در میان مردم و به‌قصد حل مشکلی یا بیان اندیشه‌ای در موضوعی از موضوع‌های علمی، از راه مطالعه‌ای نظام‌مند، برای یافتن روابط اجتماعی میان پدیده‌های طبیعی به دست آید و از دو خصلت اصالت و ابداع برخوردار باشد و نتایج آن‌ها به کاربردها، روش‌ها و مفاهیم و مشاهدات جدید در زمینه علمی باهدف پیشبرد مرزهای علم و فن آوری منجر گردد علمی – پژوهشی قلمداد می‌شود.
مخاطبین اصلی این‌گونه مجلات پژوهشی، اساتید دانشگاه‌ها، دانشجویان دوره‌های دکتری و کارشناسی‌ارشد، پژوهشگران شاغل در مراکز علمی، تحقیقاتی و تولیدی هستند.
روش نگارش و تدوین مقالات علمی – پژوهشی
موانع تدوین مقاله پژوهشی:
۱. عدم شناخت منابع؛
۲. ناآشنایی با قواعد مقاله‌نویسی؛
۳. پیدانکردن موضوع؛
۴. ناتوانی در برقراری ارتباط با مجلات علمی – پژوهشی؛
۵. تنگ‌نظری ارزیاب‌ها؛
۶. ضعف در نیاز سنجی‌ها؛
۷. ناآگاهی از ادبیات مقالات پژوهشی؛
۸. اتکا به پژوهش‌های فردی به‌جای پژوهش‌های جمعی؛
۹. واقف نبودن به ارزش و اهمیت کار

۱۰. محدودیت ظرفیت مجلات پژوهشی؛
۱۱. ضعف نظریه‌پردازی؛
۱۲. عدم آشنایی با نحوه فیش‌برداری و یادداشت مطالب؛
۱۳. جهت‌گیری آموزشی مقالات به‌جای جهت‌گیری پژوهشی به دلیل تخصص استادان در امر آموزش و تدریس؛
۱۴. فقدان تصوری دقیق از پژوهش.
تصور کامل از یک فعالیت، سبب انتخاب روش کارآمد و در نتیجه، سبب موفقیت می‌شود. اساتید، در آموزش، تصور خوبی از معلمی دارند به همین خاطر موفق می‌شوند؛ اما در موارد پژوهش تصور کاملی از آن ندارند؛ لذا با فعالیت‌های دیگر خلط می‌شود. مثلاً مطالعه تطبیقی یعنی چه، مطالعه تاریخی یعنی چه، نقد یعنی چه و تفاوتش با مچ‌گیری در چیست؟ شما باید تعریفی داشته باشید که پژوهش را از تفکر، آموزش، ترویج و مطالعات پراکنده جدا سازد.

آیین نگارش مقالات علمی – پژوهشی تعریف پژوهش:
پژوهش، فرایند پردازش اطلاعات است که مهم‌ترین ویژگی‌اش زایایی، باروری و تولید علم در تاریخ آن است و دارای هویت جمعی است.
آنچه در کتب و منابع یافت می‌شود داده‌هاست.
پس از سنجش و گزینش، داده‌ها به اطلاعات تبدیل می‌شوند. با پردازش اطلاعات و تجزیه‌وتحلیل آنها در مقاله، تولید علم صورت می‌گیرد. پژوهش، فرایند تولید علم است برخلاف بسط اطلاعات دیگران که توسعه است نه پژوهش.
پژوهشگر مانند زنبورعسل است که چیز جدید تولید می‌کند نه مثل مورچه که فقط اطلاعات را جمع می‌کند.
شأن مقاله این است که در مقیاس تاریخ آن علم، تولید علم کند. مقاله علمی‌پژوهشی، باید نوآوری داشته باشد و پیداکردن حرف جدید در تاریخ یک علم که قبلاً نبوده، کار دشواری است. این نوآوری فقط در نظریه‌پردازی نیست بلکه می‌تواند زبان جدید، روش جدید، مسئله جدید، تعریف جدید و… در تاریخ علم باشد. اگر جهت‌گیری مقاله ترویجی و اطلاع‌رسانی باشد، مجلات علمی‌پژوهشی آن را چاپ نمی‌کنند.

مراحل پژوهش:
در پژوهش، آغاز کار، روبروشدن با مشکل است. محقق باید با تاکتیک‌های ویژه‌ای، مشکل را به مسئله تبدیل کند. سپس فرضیه بدهد، آن را آزمایش کند و به‌این‌ترتیب، به یک نظریه برسد که مسئله را حل کند. فرضیه، پاسخ اولیه محقق به مسئله است. البته روش آزمون در علوم گوناگون، یکسان نیست. اگر مشکل به مسئله تبدیل نشود یک فعالیت موضوع‌محور انجام خواهد شد در حالی که پژوهش یک فعالیت مسئله‌محور است، در تحقیقات مسئله‌محور، امکان مغالطه کمتر خواهد بود؛ بنابراین مقالات بایست جهت‌گیری مسئله‌محوری و پژوهشی داشته باشند.

ساختار مقالات علمی – پژوهشی:
با فرض اینکه برگه‌ها و اطلاعات فراهم است، به توضیح ساختار مقاله می‌پردازیم. هر مقاله ساختاری دارد که متشکل است از: عنوان، چکیده، طرح مسئله (مقدمه)، بدنه اصلی مقاله، نتیجه و منابع.

۱. عنوان:
عنوان مقاله بایستی اولاً تکراری نباشد؛ ثانیاً تطویل بلا ضرورت نداشته باشد؛ ثالثاً ابهام و نارسایی نداشته باشد و رابعاً خطابی یا شعرگونه نباشد. انتخاب عنوان، مانند بسته‌بندی یک جنس خوب است که اگر با ملاک‌های صحیح صورت نگیرد جنس هم ضایع می‌شود.
در عنوان نباید تعبیراتی همچون: «آشنایی با»، «نگاهی به»، «درآمدی بر» و امثال آن — ا آورده شود. عنوان باید مشیر به مسئله مورد تحقیق باشد. به‌عنوان نمونه اگر عنوان مقاله‌ای «تحقیقی در باره ایمان» باشد دو اشکال دارد:
اولاً عبارت «تحقیقی درباره» نباید آورده شود؛ زیرا استدراک است. ثانیاً عنوان، مشیر به مسئله نیست. اما عناوینی همچون: «تحول‌پذیری ایمان» و «طلب ایمان از اهل ایمان» عناوین درستی هستند. در عنوان مقاله پژوهشی اصل بر اختیار است برخلاف مقالات آموزشی که عنوان بایستی توصیف‌کننده باشد و اصل بر ایضاح است نه اختصار.

۲. چکیده:
چکیده مقاله، آمیزه‌ای از طرح موضوع و ضرورت موضوع است. چکیده باید آیینه تمام‌نمای مقاله باشد. فلسفه آوردن چکیده، دو مطلب است:

۱. چکیده مقاله در پایگاه‌های اطلاع‌رسانی اینترنت قرار می‌گیرد تا سایر محققان از حاصل تلاش نویسنده بهره‌مند و مطلع گردند.
۲. چکیده، محتوای مقاله را در اختیار خواننده قرار می‌دهد تا وی تصمیم بگیرد که مقاله را بخواند یا نه. به لحاظ اخلاق حرفه‌ای نباید وقت خواننده بی‌جهت تلف شود.
چکیده‌نویسی مهارت می‌خواهد و در آن بایستی به چند پرسش پاسخ داده شده باشد: اول اینکه مسئله‌ام چیست؟ دوم اینکه چرا طرحش کرده‌ام؟ سوم اینکه چه نظریاتی در این زمینه وجود دارد؟ و چهارم من به چه نظریه‌ای رسیده‌ام؟ چکیده باید نظر جامع را نشان دهد، نظریات رد شده و علت رد شدنشان را به خواننده ارائه کند.
ادبیات چکیده، همان ادبیات مقاله است. چکیده نباید گزارش یا فهرست باشد و در آن ارجاع نمی‌دهند، مثال نمی‌زنند. چکیده در حد یک یا دو پاراگراف و تقریباً 75 کلمه (5+75 کلمه) است. چکیده را پس از آن که مقاله تکمیل شد، می‌نویسند.

3. کلیدواژه:
   مقاله برخلاف کتاب، فهرست ندارد. کلیدواژه به جای فهرست است، کلیدواژه، کلید است از جنس واژه، نه واژه‌های کلیدی. نویسنده باید مباحث مهم خود را به صورت تک واژه جستجو کند و به صورت کلیدواژه نشان دهد. تعداد کلیدواژه‌ها حدود 6کلمه (1+6)کلمه است.
4. طرح مسئله (مقدمه)
   واجب‌ترین عنصر در مقاله، طرح مسئله است. اگر طرح مسئله با مهارت صورت گیرد باعث می‌شود نویسنده از این شاخه به آن شاخه نپرد و به حواشی نپردازد. چهار مطلب را باید در طرح مسئله مطرح کرد:
   1. مسئله پژوهش حاضر چیست؟ مسئله را تعریف می‌کنید و اگر مشتمل بر مسائل ریزتر است ذکر می‌نمایید. هر چه دقیق‌تر، بهتر
   چند تذکر:
   الف) مشکل و مسئله از یکدیگر متمایزند. عبور از مشکل به مسئله ، همان طرح مسئله است که تکنیک‌هایی دارد.
   ب) باید مسئله طرح شود نه مسئله نما (مسئله کاذب).
   ج) در طرح مسئله باید توجه کنید که آیا با مسئله روبرو هستید یا مبانی را داخل مسئله می‌نمایید.
   د) مسئله نباید القاء کننده باشد. به عنوان نمونه نباید مطرح شود که
   هـ) با طناب پوسیدة «یا» نبایستی مسئله طرح شود. متأسفانه غالب مقالات ضعیف این گونه اند.
   2. در پاراگراف دوم طرح مسئله ، پیشینه و ضرورت مسئله مطرح و نوآوری آن را منعکس می‌کنند.
   3. پاراگراف سوم مشتمل بر روش مطالعه فرضیه و پیش فرض هاست. برای نمونه روش مطالعه روش تجربی است یا تاریخی یا تطبیقی یا… اگر پیش فرض‌ها مفصل هستند، پس از طرح، باید اولین عنوان فرعی را عبارت «پیش فرض‌ها» قرار دهید.
   4. در طرح مسئله ، باید ساختار مقاله مشخص شود اینکه مقاله چند بخش یا فصل دارد. طرح مسئله ، کاری را که صورت خواهد پذیرفت تبیین می‌کند برخلاف چکیده که کار انجام شده را بیان می‌کند.
5. بدنة اصلی مقاله:
   بدنة اصلی مقاله شامل مباحثی است که تلاش می‌کند فرضیه شما را به کرسی بنشاند، نظریات رقیب را نقد و نظریه خود را به خوبی مستدل کند. در مورد عناوین بدنه اصلی، چند نکته مهم است:
   1ـ عنوان سرگردان نداشته باشید؛ معلوم شود هر عنوان زیرمجموعه کدام عنوان است، در عرض عنوان قبلی است یا زیر مجموعه او.
   2ـ پیش فرض‌ها باید مطرح شوند همچنین به فرضیه‌های رقیب یعنی پاسخ‌هایی که تاکنون به مسئله مقاله داده شده پرداخته شود.
   3ـ فرضیه نویسنده مطرح و اثبات گردد.
   4ـ اشکالات احتمالی که می‌تواند بر مقاله وارد شود، مطرح و پاسخ داده شود.
6. نتیجه:
   نتیجه، پاسخی است که به مسئله داده ایم. در نتیجه، مقدمه چینی، ارجاع و دلیل را نمی‌آوریم. برخی داورها نخست به سراغ چکیده و نتیجه و سپس به سراغ بدنه اصلی مقاله می‌روند.
7. منابع و ماخذ

چند تذکر:
1. در مقالات پژوهشی، تعبیراتی مانند: «البته روشن است که» به کار نرود زیرا اصل بر اختصار است.
2. در متن مقاله، یا نام صاحب اثر را بنویسید یا عنوان مختصر کتاب را، مشخصات کاملش را در بخش منابع بیاورید نه در متن مقاله.
4. نو بودن مقاله تنها به نو بودن مسئله نیست. اگر مطالعة نظام مندی در مورد مطلبی صورت نگرفته، چنین مطالعه ای می‌تواند نو باشد.
5. در مقاله بهتر است نقل قول، غیرمستقیم و چکیده باشد؛ مگر آنکه یک قول، خودش محل نزاع باشد. در این صورت عین عبارت نقل شود.
6. عنوان مقاله می‌تواند پرسش یا شبه جمله باشد.
7. مقاله نباید به گونه ای باشد که نویسنده، متهم به بی خبری شود، لذا منابع جدید باید دیده شوند.
9. چند مسئله را در یک مقاله طرح نکنید زیرا حق هیچکدام ادا نخواهد شد بهتر است یک مسئله به صورت عمیق بررسی گردد.
10. به شرطی می‌توان به رساله‌ها و پایان نامه‌ها ارجاع داد که توصیف و تصویر یک کتاب مهم و یا نقد باشند.
11. بدون نقشه اولیه، مقاله ننویسید. یعنی ساختار را قبلاً در ذهن یا روی کاغذ بیاورید. به چند سؤال پاسخ دهید: 1. دنبال چه هستم؟ 2. نوآوری ام چیست؟ 3. از کجا به کجا می‌خواهم بروم؟
13. قبل از فرستادن مقاله به مجله، آن را ویراستاری علمی و ادبی کنید یا دست کم به نقد عده ای برسانید.
14. حتماً تشکیل پرونده علمی بدهید: شناسایی منابع، نقد منابع و اعتبارسنجی، جمع آوری آن‌ها به ترتیب تاریخی منابع.
15. مقاله را به هر مجله ای که می‌فرستید استاندارد آن را از نظر شکلی و روش ارجاع تقلید کنید.
16. فیش برداری باید بهره وری را افزایش دهد نه اینکه مانع باشد. فیش برداری باید دو چیز را فراهم کند: 1- تمرکز ذهنی را افزایش دهد. 2- زمان را کاهش دهد.
17. مفهوم پژوهش حجم مقاله یا حجم ارجاعات نیست. مهم این است که مطالب و ارجاعات معیوب نباشند. مقوم مقاله پژوهشی، نوآوری است.